بەکر حەسەن/ بەرلین

دوای خوێندنەوەی نووسێنێکی هاوڕێی دێرینم شاعیری ناسراو (قوبادی جەلیزادە) کە وەک دادوەرێک باسی لە هەڵوێستێکی مێژوویی (مام) ی ڕابەر کردبوو… کە چۆن (مام) هەر بۆ خۆی بەرگری و داکۆکی لە کارو ئەدای (دادگاودادوەری) ی بێلایەن کردوە ، منیش بڕیارم دا دوو هەڵوێستی تری مام وەک ڕابەرێکی نەتەوەیی و دیموکراسی لەم ووتارەدا باس بکەم.
کە دەکرێت هەڵوێستی یەکەمیان لە ناو دەستەواژەی (خۆنەویستی کەسایەتی ڕابەری ڕاستەقینە)دا بخوێندرێتەوە و دوهەمیشیان لە ناو دەستەواژەی(بڕوابوونی کردەیی کەسایەتی ڕابەر بە دیموکراسیەت)دا توێژینەوەی لەسەر بکرێت:
١. خۆنەویستی کەسایەتی ڕابەری ڕاستەقینە.
ماوەیەک دوا بە داوی ڕاپەڕینە مەزنەکەی کوردستان.. مام دانیشتنێکی فراوانی لە گەڵ نووسەران و هونەرمەندانی سلێمانی لە شارۆچکەی قەڵاچواڵان ساز کرد ..کە زۆربەی نوسەران و هونەرمەندان ئامادە بوون ..دوای قسەوباسێکی زۆرو بە سود لە لایەن (مام) وە سەرە هاتە سەر نوسەران کە داواکاری خۆیان و قسەی خۆیان بۆ مام پێشکەش بکەن، نوسەرێکی هاوڕێمان کە بە داخەوە ئێستا لە ژیاندا نەماوە (غەریقی ڕەحمەت بێت)، هەستایە سەر پاو و ووتی:
– بەرێز مام جەلال من دەمەوێ کتێبێک لەسەر ئێوە و خەبات و تێکۆشانی ئێوە بنووسم .
مام دەستبەجێ وەڵامی دایەوەو ووتی:
– لەسەر من مەنووسە لە سەر میلەتەکەت بنووسە و مێژووی میلەتەکەت بنوسەرەوە!
٢. (بڕوابوونی کردەیی) کەسایەتی ڕابەر بە دیموکراسیەت.
لە دەوروبەری یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستاندا و کە من ئەو کاتە لە سلێمانی لە گەڵ مامۆستا (بەهادین نوری)دا خەریکی دەرکردنی گۆڤارێکی مانگانە بووین بە ناوی گۆڤاری (دیموکراسی)وە .. ئەوکاتە بیرمان لەوە کردەوە کە بە لیستێک بەشداری یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بکەین و هەر بۆ ئەو مەبەستە لیستێکمان لە کاندیدەکانی خۆمان ئامادە کرد کە بریتی بوون لەم ناوانە (بەهادین نوری، بەکر حەسەن، تەها بابانی پارێزەروهونەرمەند، ئیبراهیم خەیاتی گۆرانیبێژ، خالید دلێری شاعیر و ئاوازدانەر،حەسیب قەرەداخی شاعیر، دڵشاد ڕەشیدی ئەندازیار) دیارە هەموو ئەم کەسانەش هەر هەمویان خەڵکی چەپ و تەنانەت بانچەپیشیمان تێدا بوو و خەڵکی دژی یەکێتیش و دژی شەخسی (مام) یشمان تێدا بوو! بەڵام نە وەک لیست و نە وەک شەخسیش خاوەنی یەک دۆلار نەبووین و جگە لە گۆڤارە هەژارەکەمان کە بە فۆتۆ ستێنسڵ ڕاماندەکێشا خاوەنی هیچ کەناڵێکی تری میدیایی وەک ڕادیوتەلەفزیۆنیش نەبووین! بۆ هەردوو مەبەستەکەش ڕوومان کردە لای (مام جەلال ) ..مام زۆر بە خۆشحاڵیەوە و زۆر بە ڕێزیشەوە پێشوازی لێکردین وهەردوو داوەکاریەکەشی دەستبەجێ جێبەجێکردین..، دوای ئەوەی بڕێکی باش و بە زیادەشەوە بۆ بانگەشەکردنی لیستەکەمان هاوکاری مادی کردین نامەیەکیشی بە خەت و ئیمزای خۆی بۆ تەلەفزیۆنی گەلی کوردستان داینێ و لە نامەکەدا نوسرابوو:
(هاوڕێانی بزوتنەوەی دیموکراسیخوازان بۆیان هەیە و هەقی خۆیانە تەلەفزیۆن و ڕاگەیاندنەکانی یەکێتی نیشتمانی بۆ بانگەشەی لیستەکەیان بە کار بهێنن)*
هەر بەو نامەیەی (مام ) ی نەمر من بەرنامەیەکم لە تەلەفزیۆنی گەلی کوردستان بۆ لیستەکەی خۆمان پێشکەش کرد.
دیارە ئەوەی کە پێویستە لەم هەڵوێستەی مام دا وەک مێژوو بنوسرێتەوە و خوێندەوەی جدی بۆ بکرێت ئەو دیموکراسیەتە ڕاستەقینەیەیە کە مام وەک باوەڕێکی پۆڵاین لە ناو کەسایەتی خۆیدا باوەڕی پێبوو کاری بۆ دەکرد، تەنانەت لەو پێناوەدا کە بریتیە لە (باوەڕبوون بە دیموکراسیەت) توانای دارایی و میدیایی پارتەکەی خۆی دەبەخشیە لیستێکیتر.. کە هەر لەو شارەشدا بوو کەسلێمانیە و کە مەڵبەندی یەکەمی نفوسی یەکێتیە و هەموو لیستێکی نوێش بە ئەمری واقیع دەبوە ڕکابەری یەکێتی کە مام خۆی سکرتێری بوو!!.
هەر لە ناو ئەم دوو هەڵوێستەوە دەتوانم زۆر بە دڵنیاییەوە بڵێم مام لە مێژووی سیاسیدا هەر زوو لە سەرکردەیەکی سیاسیەوە بوە بە ڕابەرێکی نەتەوەیی و دیموکراسی… ئەمەش بۆ ئەکادیمیستە ڕاستگۆگانی ئێستاو پاشەڕۆژ بە جێدەهێڵم.
*هیوادارم ئەو نامەیەی مام لە ئەرشیفی GK TV مابێت.

مەسیحییەكان لەدۆخی ئێستای كۆتاكانیان ناڕازین. هەر ئەمەشە كە هانی داون خۆپیشاندانێكی گەورە لەبەردەم پەرلەمانی كوردستان رێكخەن‌ و پەیامەكەیان بەئاشكرا بگەیەنن. هەرچەند خۆپیشاندانەكە هی مەسیحییەكان بوو، بەڵام بەپێی لێدوانی لێپرسراوە توركمانەكان، پێدەچێ توركمانەكانیش لەدۆخی كۆتاكانیان ناڕازی بن.
ساڵی 1992 كورد سیستمی كۆتای بۆ ئەوە داهێنا تا مەسیحییەكان نوێنەرەكانی خۆیان بگەیەننە ناو پەرلەمان. پەیامەكەش ئەوە بوو كە كورد وەك گەلێكی چەوساوە، رێز لە مافی كەمینەكان دەگرێ‌و دان بە تایبەتمەندییەكانیاندا دەنێ. لەسەر ئەم بنچینەیە، سیستمی كۆتا داهات. مەبەست لە كۆتا ئەوە بوو كەمینەكان نوێنەری راستەقینەیان لە پەرلەمان هەبێ. لەراستیشدا ئەم مەسەلەیە لەساڵی 1992 دا زۆر بە رێكوپێكی بەڕێوە چوو. ئێستا پاش 26 ساڵ، دەردەكەوێ كە ئەم ئەزمونە پێویستی بە پێداچونەوەیە‌ و نەیتوانیوە مەبەستەكانی بەدی بێنێ.
دانانی كۆتا بۆ كەمینەكان لە كوردستان لەساڵی 1992، دووەم ئەزمونی كۆتایە لە مێژوی عیراقدا. لە ساڵی 1925 دا یاسای بنچینەیی عیراق (دەستور) لە ماددەی 37 دا جەختی كردە سەر ئەوەی كە دەبێ مەسیحی‌و جولەكە لە ئەنجومەنی نوێنەراندا نوێنەری خۆیان هەبێ. هەروەها یاسای 1924 ی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە ماددەی 6 دا ژمارەی كۆتای كورسیی كەمینەكانی بە 8 كورسی دیاری كردووە‌و ئەو 8 كورسییەی بەو جۆرە دابەش كردووە كە لە موسل 2 بۆ مەسیحییەكان‌و یەك بۆ جولەكە بێ، لە بەغدا یەك بۆ مەسیحییەكان‌و 2 بۆ جولەكە‌و لە بەسرە یەك بۆ مەسیحییەكان‌و یەك بۆ جولەكە.
لە ئەزمونی هەرێمی كوردستاندا ئەزمونی كۆتاكان نەیتوانیوە ئەزمونێكی سەركەوتوو بێ چونكە مەرجێكی سەرەكیی كۆتای دابین نەكردووە، ئەویش ئەوەیە كە دەبێ كەمینەكان خۆیان نوێنەری خۆیان هەڵبژێرن‌و دەبێ ئەو نوێنەرانە بەدەنگی كەمینەكان دەرچن بۆ ئەوەی ببن بە نوێنەری راستەقینەیان.
ئەوەی بەكردەوە لە كوردستان رویداوە، ئەوەیە كە نوێنەری كەمینەكان بە دەنگی زۆرینە دەردەچن نەك بە دەنگی كەمینە.
لە هەڵبژاردنی 2013 دا كەمترین دەنگ كە كاندیدەكانی كۆتاكان بەدەستیان هێناوە‌و پێی چونەتە ناو پەرلەمان 531 دەنگ ‌و 1093 دەنگ بووە. پەرلەمانتاربونی كەمینەكان بە دەنگێكی كەم، حزبە گەورەكانی زۆرینەی هانداوە حزب بەناوی كەمینەكانەوە دروست بكەن‌ و كار بۆ سەرخستنی نوێنەرەكانیان لە كۆتاكان بكەن. كارەكەش ئەركێكی زۆری ناوێ. دەشێ كاندیدەكە بە دەنگی هەزار ئەندامی حزبێكی دەستڕۆیشتوو دەرچێ. ئەمەش هیچ بەهایەكی بۆ كۆتاكان نەهێشتۆتەوە‌و وای كردووە كۆتاكان ژمارەیەكی زۆری نوێنەری ناڕاستەقینەی كەمینەكانی تێ بكەوێ.
دەستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانی كوردستان ئۆباڵی بەشێكی گیروگرفتەكەی لە ئەستۆ دایە، چونكە پرۆژەیەكی مەسیحییەكانی بۆ جیاكرنەوەی تۆماری دەنگدەرانیان رەت كردۆتەوە. لەراستیشدا جیاكردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی كۆتاكان كۆتایی بە مشتومڕەكە دێنێ، چونكە ئەوسا دەنگدەرانی زۆرینە ناتوانن دەنگ بە كۆتاكان بدەن.
لەژیانی سیاسیدا مەسەلەی كۆتاكان بەو چەشنەی كە ئەمڕ‌و لەهەرێم بەڕێوە دەچێ، رەنگدانەوەی خراپی لەسەر پەیوەندییە گشتییەكان هەبووە. لەلایەك، بە خراپی كاری كردۆتە سەر پەیوەندیی نێوان حزبەكان، ئەویش لەو روانگەیەوە كە حزبە دەستڕۆیشتووەكان كۆتاكانیان بۆ پتەوكردنی دەسەڵاتیان لەناو پەرلەمان قۆستۆتەوە. لەلایەكی ترەوە، كاری كردۆتە سەر پەیوەندیی برایانەی كورد‌و كەمینەكان‌و وێنەیەكی وای بۆ كۆتاكان كێشاوە كە پاشكۆی حزبە دەستڕۆیشتووەكانن‌و لە دەنگداندا هیچ رایەكی جیاوازیان لە رای حزبە دەستڕۆیشتووەكان نیە. خراپ بەكارهێنانی كۆتاكان لە ململانێی سیاسیدا، كاردانەوەی توندی لێ كەوتۆتەوە‌و گەیشتۆتە ئەو رادەیەی كە پرۆژە یاسا بۆ كەمكردنەوەی ژمارەی كورسیی كۆتاكان پێشكەش بە پەرلەمان بكرێ.
بەدڵنیاییەوە كەس بیر لە هەڵوەشاندنەوەی كۆتا ناكاتەوە. بەڵام دەبێ لە سێ گۆشە نیگاوە سەیری مەسەلەكە بكرێ. یەكەم، لە گۆشە نیگای ئەوەی كە لەڕاستیدا ژمارەی كورسیی كۆتاكان زۆرە‌و لە دیاری كردنیشدا پشت بەهیچ پێوەر‌و سەرژمێرێك نەبەستراوە. ئەوەی ئەمەش رون دەكاتەوە،ئەوەیە كە لەئێران جولەكە‌و زەردەشتییەكان هەر یەكەیان نوێنەرێكی هەیە، لەعیراقی سەردەمی پاشایەتیش بۆ سەرتاسەری عیراق ژمارەی كورسیی كۆتاكان تەنها 8 كورسی بووە. دووەم، مەرج نیە بۆ هەموو كەمینەیەك كۆتا هەبێ. سێیەم، دەبێ نوێنەرانی كەمینەكان نوێنەری راستەقینەی كەمینەكان بن‌و بەدەنگی ئەوان دەرچن نەك بەدەنگی حزبە دەستڕۆیشتووەكان.
بەردەوامبونی سیستمی كۆتا لەسەر ئەم ریتمەی ئێستا، لە بەرژەوەندیی گشتیدا نیە. ئەم سێكتەرە وەك زۆر سێكتەری تر پێویستی بە چاكسازییە. كەمینەكان مافی خۆیانە تۆماری دەنگدەرانی خۆیان هەبێ‌و لە پەرلەمان نوێنەری راستەقینەیان هەبێ. ئەركی زۆرینەش ئەوەیە كە رێز لەم ویستە بگرێ‌و دەست وەرنەداتە ناو كاروباری كەمینەكان، هەروەك بەرژەوەندیی دیموكراسیش لەوە دایە كە كەمینەكان نوێنەری كارا‌و راستەقینەیان لەناو پەرلەمان هەبێ.

كۆماری دووەم لە توركیا لەسەر دەستی ئەردۆغان دامەزرا. ئەم روداوە لەگەورەییدا هیچ جیاوازیی لەدامەزراندنی كۆماری یەكەم نیە كە ساڵی 1924 لەسەر دەستی مستەفا كەمال ئەتاتورك دامەزراوە. لێكچونی نێوان هەردوو روداو لەوە دایە كە هەردوو روداوەكە لە قۆناغێكی پڕ شەڕوشۆڕو گرژی ‌و وەرچەرخاندا هاتونەتە ئاراوە.

لەگەڵ دامەزراندنی كۆماری دووەمدا، كۆتایی بەو سیستمە پەرلەمانییە كۆمارییە هێنرا كە 95 ساڵە لە توركیا كاری پێ‌ دەكرێ‌ ‌و دەرگا واڵا بوو بۆ كاركردن بەسیستمی سەرۆكایەتی. جیاوازیی سیستمی سەرۆكایەتیی توركیا لە هەر سیستمێكی سەرۆكایەتیی پەیڕەوكراوی هەر وڵاتێكی تر لەوە دایە كە لە هیچ سیستمێكی سەرۆكایەتیی جیهاندا سەرۆك بە قەد سەرۆكی توركیا دەسەڵاتی نیە، بە ڕادەیەك كە سەرۆكایەتییەكەی توركیا بە دەسەڵاتێكی "نیمچە رەها" دەچوێندرێ‌. ئەمەش لێپرسراوەتیی سەر شانی سەرۆك زۆر قورس دەكا، زۆریش ماندوی دەكا.

سەرۆك لە توركیا بە تەنها سەرۆكی كۆمار نیە، بەڵكو سەرۆكی حزبی دەسەڵاتداریشە كە ئەمەش وا دەكا هەم لەروی دەستورییەوە سەرۆكی هەموو هاووڵاتییەكان بێ‌، هەم سەرۆكی ئەندامان ‌و كادیرانی حزبەكەی خۆیشی بێ‌. بەكردەوە، ئەم سیستمە لە پاڵ ئەوەی كە سەرۆك بە چارەسەركردنی كێشەكانی دەوڵەتەوە سەرقاڵ دەكا، واشی لێ‌ دەكا هەمیشە سەرقاڵی كاروباری حزبەكەی خۆیشی بێ‌.

كێشەی حزب خۆی لە خۆیدا كێشەیەكی گەورەیە. لە وردەكارییەكاندا سەركەوتنی ئەردۆغان بێگەرد نیە. لەلایەك، ئەردۆغان بە رێژەی 53%ی دەنگەكان هەڵبژاردنی بردۆتەوە، لەوە 11%ی دەنگی ئەندامان ‌و جەماوەری مەهەپەیە كە كاندیدی بۆ پۆستی سەرۆكایەتی نەبوەو سەرۆكەكەی، دەوڵەت باخچەلی، ئەندامانی حزبی راسپاردبوو دەنگ بە ئەردۆغان بدەن. لەلایەكی ترەوە، پارتی دادو پەرەپێدان بە بەراورد لەگەڵ هەڵبژاردنی پێشوو، دەنگی كەمی كردووە. لە هەڵبژاردنی پێشوودا پارتی دادو پەرەپێدان 49%ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە، لەكاتێكدا لە هەڵبژاردنی ئەم دواییەدا 42,5%ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە. ئەمەش ئەردۆغان دەخاتە ژێر كاریگەریی مەهەپەوە كە لە پەرلەماندا 49 كورسیی هەیە. بۆیە لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتودا، دەبێ‌ ئەردۆغان هەر بەردەوام بێ‌ لەسەر هاوپەیمانیی لەگەڵ مەهەپە. دەشێ‌ بەمجۆرە سەیری سیاسەتەكانی داهاتوی توركیا بكەین كە لێرە بە دواوە مەهەپە لە پشت پەردەوە رۆڵێكی كاریگەرتر لە داڕشتنی سیاسەتە ناوخۆیی ‌و دەرەكییەكانی توركیادا دەگێڕێ‌. لە ڕاستیدا لێرە بەدواوە ئەردۆغان دەكەوێتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی ئێجگار سەخت، چونكە ئەو لە گوتاری سیاسیی، لانی كەم لە سێ‌ ساڵی رابردوو، هەمیشە جەختی كردۆتە سەر ئەوەی كە توركیا پێویستی بە سەرۆكایەتییەكی بەهێزەو ئەزمونی حكومەتە فرە حزبییەكان ئەزمونێكی خراپ ‌و شكستخواردوو بووە، هەر وەك بانگەشەی بۆ ئەوەش كردبوو كە ناوەندێتیی دەسەڵات ‌و سەرۆكێكی دەستڕۆیشتوو لە چوارچێوەی سیستمی سەرۆكایەتیدا لێی رادەبینرێ‌ چارەسەری ریشەیی بۆ هەموو كێشەكانی توركیا بدۆزێتەوە. تا پێش هەڵبژاردن، ئەمە هەمووی لەتیۆری بەوەلاوە هیچی تر نەبوو. لێرە بەدواوە، دەبێ‌ بەكردەوە ئەوە بسەلمێنرێ‌ كە سیستمی سەرۆكایەتی لە توانای دایە چارەسەر بۆ هەموو كێشەكان بدۆزێتەوەو ئەوەش كە لەمەوبەر وتراوە كە گوایە سیستمی پەرلەمانی تەگەرەیەكی گەورەیە لەبەردەم پێشكەوتن ‌و پەرەسەندنی بێ‌ سنور، تەنها قسە نەبوە، بەڵكو راستی بووەو لەمەودواش بەكردەوە دەسەلمێنرێ‌.

هەر چەند ئەستەمە لە ئێستاوە بڕیار لەسەر ئەم مەسەلەیە بدرێ‌، بەڵام ئەوەش راستییە كە سیستمی سەرۆكایەتی هەر لەسەرەتاوە كۆدەنگیی لەسەر نەبوەو بەردەوامیش مشتومڕی ناوەتەوە. چارەنوسی ئەم سیستمە لەم هەلومەرجەی ئێستادا بەندە بە سەركەوتنی ئەردۆغان لە سەلماندنی باڵادەستیی دینامیكیای سیستمی سەرۆكایەتیدا. بەڵام لەبەر ئەوەی سیستمەكە تازەیەو هێشتا بنچینەكانی رەگیان دانەكوتاوە، ئایندەی كۆماری دووەم، لانی كەم تا چەند ساڵێك، هەر بە تەمومژی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی لەو گۆشە نیگایەوە كە یەكێ‌ لە شەش كاندیدەكەی سەرۆكایەتی لە گەرمەی بانگەشەی هەڵبژاردندا بەڵێنی دابوو كە ئەگەر سەركەوتن بەدەست بێنێ‌، سیستمی سەرۆكایەتی هەڵدەوەشێنێتەوەو توركیا دەگێڕێتەوە بۆ سەر سیستمی پەرلەمانی.

بە هەر حاڵ، توركیایەكی سەقامگیرو دۆستی دراوسێكانی، لە بەرژەوەندیی ناوچەكە دایە. مەسەلەی ئەوەش كە توركیا كار بە سیستمی پەرلەمانی دەكا یان سەرۆكایەتی، وەك مەسەلەیەكی ناوخۆیی دەمێنێتەوەو هاووڵاتییانی توركیا خۆیان بڕیاری لێ‌ دەدەن.

 

بەکر فەتاح

‎ڕۆژێكی به‌هاری ساڵی 1981 شۆرش هه‌ندێك چه‌كی بۆ هاتبوو، به‌شی ئه‌وه‌ی هه‌ر هه‌رێمێك قه‌ناسێك و چه‌ند كڵاشینكۆفێی به‌ربكه‌وێت، جه‌نابی مام، كه‌ به‌نده‌ هه‌رگیز نامه‌وێت به‌ مه‌رحوم یان كۆچكردوو ناوی به‌رم، چۆن لای من هه‌میشه‌ زیندووه‌، جوابی بۆ هه‌موو هه‌رێمه‌كان نارد تاكو نوێنه‌ریان بنێرن بۆ بارەگای سەرکردایەتی لە ناوزەنگ (ناوزەنگ دۆڵێکی قووڵ رێک لە سەر سنورە لە دوای شۆرشی ئێران ناسرابوو بە دۆڵی ئەحزاب) بۆەرگرتنی قه‌ناسێك و چه‌ند كڵاشینكۆفێك ، ئاخر ئە وەختە دوای ھەوڵ وتێکۆشانێکی زۆر ھەندێ چەکمان لە لایەن لیبیاوە بۆ ھاتبوو لە رێگای ئێرانەوە ھەرچەندە ھەموشیمان پێ نە گەیشت ئێرانیەکان ووتبویان ئێمە لە جیاتی ئێوە بەکاری دەھێنین دژی رژێمی سەدام
‎هه‌موو ھەرێمه‌كان نوێنه‌ری خۆیان نارد، له‌ هه‌رێمی یه‌كه‌وە (ھەرێمی یەک و سێ سنورە کانیان تێکەڵاو بوو ھەرێمی یەک شارەزوورو تا تێکەڵاودەبوو لە شارباژێر ی تەخت کە ھەرێمی سێ ی لێ بوو). ئەوکاتە ھەرێمی یەک لە لایەن لیژنەیەکەوە سەرپەرستی دەکرا, كه بریتی‌ بوون له شەھید شەوکەتی حاجی موشیر و کاک حامی حاجی خالید و حاکم عومەر، یانی نوێنەرانی ھەر سێ باڵەکەی ناو یەکێتی ، کۆمەڵەو بزوتنەوەو خەتی گشتی. كاك حامی و كاك حه‌مه‌ی حاجی سابیر و یه‌ك دوو براده‌ی تر هاتبوون، وا ببزانم قەناسەیەک و شەش کلاشنکۆف وەردەگرن .ئه‌و كات وه‌ك ئێستا نه‌بوو، تەنانەت نامەبەر (تەتەر) کە ئەوان زۆر بە ھەڵمەت بوون بە تایبەی لە رۆشتندا دوو رۆژیان دەویست تا بگەنە سەرکردایەتی ،چونکە دەبوو ده‌یان ده‌شت و دۆڵ و گردۆڵان و هه‌وراز و نشێو‌ببڕن، دیاره‌ كاكه‌ حه‌مه‌ش ماندووێتی ڕێگاكه‌ هانی ده‌دات هه‌وڵی زیاتر بدات، بۆیه‌ ڕوو له‌ کاک مولازم عومه‌ر ده‌نێت (کاک ملازم عومەر ئەوکاتە فەرماندەی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو) ، تاكو قه‌ناسێك زیاتری بداتێ، كاك عومه‌ر ده‌ڵێ نیمانه‌ و بەشی ئێوە ھەر ئەوەیە، ده‌ڵێ ده‌ باشه‌ كڵاشینكۆفێك زیاترمان به‌رێ، هه‌ر ده‌ڵێ نیمانه‌ و داوای ده‌مانچه‌یه‌ك ده‌كات كاك عومەر پێی ئەڵێ ئە گەر ھەمان بێت ھەر بۆ ئێوە باشە ئێوە بەشی خۆتان وەر گرتووە ‌، بۆیه‌ له‌ ئاخیرا ده‌ڵێت ده‌ باشه‌ کاک عومەر سه‌عات چه‌نده‌؟ وه‌ك ئه‌وه‌ی ‌بیه‌وێت شتێكی هه‌ر ده‌ست بكه‌وێت، ئاخر شاره‌زوورییه‌كان له‌ دانوستاندا وان، هه‌ر ده‌بێت شتێكیان ده‌ست بكه‌وێت.

ن: دولوز 

و: برواعلادین

دەسەڵات چیە؟ ڕەنگە پێناسەكەی فۆكۆ زۆر ساكار بێت بۆی، لای ئەو دەسەڵات بریتیە لەپەیوەندی هێزەكان، یا بەمانایەكی دی، پەیوەندی هێزەكان بریتیە لەپەیوەندیەكانی دەسەڵات. با سەرەتا ئاماژە بەوە بدەین كە دەسەڵات لای فۆكۆ شێوەیەك نیە وەك شێوەی دەوڵەت بۆ نمونه، وەك چۆن پەیوەندی نێوان دو شێوەش نیە، وەك ئەوەی لەزانیندا دەیبینین. با سەرلەنوێ ئاماژە بەوە بدەینەوە كە هەرگیز هێز بەتەنها هێزێكی تاقانە نیە، بەڵكو یەكێك لەسیما سەرەكیەكانی بریتیە لەوەی كە پابەندە و لەپەیوەندیدایە بە هێزگەلی دیكەوە.‌ ئەگەر هاتو هەمو هێزێك لەبنەڕەتدا پەیوەندی بێت، واتە دەسەڵات بێت: ‌ئەوا هێز جگە لەخۆی، واتە هێز، هیچ بابەتێكی دیكەی نیە. دیارە نابێت وا لەم پێناسەیە تێبگەین كە تیایدا شتێك هەیە و دەمانگەڕێنێتەوە بۆ یاسای سروشتی، چونكە ماف بە شێوەی دەربڕین دادەنرێت لەكاتێكا سروشت شێوەی جیهانبینیەكەیە، توندوتیژییش خۆی شتێكی پێویستە بۆ هێز، یان بابڵێین توندوتیژی دەرەنجامی هێزه نەك ڕەگەزێكی پێكهێنەری هێزبێت. لێرەدا فۆكۆ زیاتر لەنێچە و ماركس دەچێت كە پێیان وابو پەیوەندیەكانی هێز زۆر گەورەترن لەتوندوتیژیی و ناكرێت بەتەنها لەم وشەیەدا دیلبكرێن، چونكە توندوتیژیی كار لەسەر جەستە، بابەت و بڕێك بونەوەری دیاریكراو دەكات تا لەناویانببات یان شێوەیان بگۆڕێت، لەكاتێكا هێز جگە لەهێز خۆی هیچ بابەتێكی دیكەی نیە، بەو مانایەی كە هێز ناچێتە پەیوەندیەوە لەگەڵ هیچ بونەوەرێكی دیكەدا، تەنها پەیوەندەی لەگەڵ هێزەكانی دیكەدا دەبەستێت. هێز بریتیە لە كردارێك لەكردارێكدا، یا بریتیە لەكردارە شیاوەكان، لەو كردارانە دەشێت لەئێستادا و لەئایندەدا هەبن، واتە هێز بریتیە لەبونی بڕێك كردار لەناو كردارە شیاوەكاندا (واتە ئەو كردارانەی كە دەشێت هەبن). كەواتە دەتوانین وێنای لیستێكی كراوه سەبارەت بە سروشتی بابەتەكە بكەین، بابەتگەلێكی ناجێگیر كە گوزارشتن لەپەیوەندیەكانی هێز یا دەسەڵات و كردارن لەناو كرداردا: بۆ نمونە وروژاندن، دنەدان و هاندان، كارئاسانی و كارقورسكردن، بەرفراوانبون و بەرتەسكبونەوە، هەروەها زیادكردن و كەمكردن لەشیمانەكردندا. ئەوانە كاتیگۆریەكانی دەسەڵاتن. كتێبی (چاودێری و سزادان) یش بۆخۆی لیستێكی تێروتەسەلترمان پێشكەشدەكات سەبارەت بەو بەهایانەی لەسەدەی هەژدەیەمدا پەیوەندیەكانی هێزیان لەسەر دروستبوە كە بریتین لە: دابەشبون لەشوێندا (كەخۆی لەدەستبەسەرداگرتن و گلدانەوە و سانسۆر و ڕیزبەندكردن و پۆلێنكردندا دەبینێتەوە...)، دابەشبون لەكاتدا (واتە بەشكردنی كات بۆ چەند بەشێك، پرۆگرامكردنی كردار، لێكشیتاڵكردنی ئاماژە...)، هەروەها پێكهێنان لەشوێن - كاتدا (واتە كۆی تەواوی ڕێگەكانی دروستكردنی هێزە بەرهەمهێنەكان، زیاتر لەوەی تەنها كۆكردنەوەی هێزە ساكارە ناوكۆییەكانی بێت لەدروستكردنیا)، ئەمەش وادەكات كە تێزە سەرەكیەكانی فۆكۆ دەربارەی دەسەڵات، وەك پێشتر باسمانكرد، دابەشببن بۆ سێ جۆر: مەرج نیە هێز دەسەڵاتێكی داپڵۆسێنەر بێت (تەنها لەبەرئەوەی دنەدەرە، وروژێنەرەو هاندەر)، پێویستە وا لەهێز بكۆڵرێتەوە كە هێزێكە و پیادەدەكرێت بەر لەوەی بەرجەستەبكرێت یان كەس ببێتە خاوەنی (چونكە دەسەڵات تەنها ئەو كاتە خاوەنی هەیە كە فۆرمێك هەیە دەستنیشانی دەكات وەك ئەوەی لە چین یان لەدۆخی دەوڵەتدا دەیبینین). دەسەڵات باڵ بەسەر تەواوی بونەوەرەكاندا ‌دەكێشێت، هەم دەسەڵاتدار و هەم بێدەسەڵاتیش (چونكە دەسەڵات سنوری هەمو ئەو هێزانە دەبڕێت كە هەن). ئەمەیان هەڵوێستێكی قوڵی نێچەییانەیە. پرسیار لەوەی كە دەسەڵات چیە؟ یان سەرچاوە و بنچینەكەی چین؟ پرسیارێك نیە لەجێگەی خۆیدا بێت، ڕاستتر و گونجاوتر وایە كە پرسیار لەو چۆنێتیەی بكەین كە بەهۆیەوە بەدیدێت، یان ئەوەی چۆن خۆی پیادەدەكات و دەبێتە ‌كردار؟ پیادەكردنی دەسەڵات وەك پەیوەندی نێوان دو هێز خۆی دەنوێنێت، پەیوەندی دەمەقاڵێ و ململانێ و بەرگری و كارتێكردن و كاریگەربونە، چونكە هێز خۆی بەتوانای كاریگەربونی لەسەر هێزی دیكە دیاریدەكرێت (واتە ئەو هێزەی كە لەپەیوەندی دایە لەگەڵیدا)، وەك چۆن بەوەش پێناسە دەكرێت كە تا چەند توانای هەیە لەژێر كاریگەری هێزی دیكەدا بێت (...). ‌ زانین و دەسەڵات، دەروازەیەك بۆ خوێندنەوەی فۆكۆ، لاپەڕە 77- 78.

 

بابەتی تر...

پەڕەى 1 لەکۆى 2 پەڕەدا