ئێزدییەكان پاش تێكشكانی داعش‌و ئازادكردنی موسڵ

وتارەکان

لەگەڵ نزیكبوونەوەی رزگاركردنی هەموو شاری موسڵ لەداعش، كەیسەكانی تایبەت بە چارەنوسی پارێزگاكەو ئەگەری بەفیدراسیون كردنی‌و پێگەی ئێزدییەكان‌و مەسیحییەكان‌و شەبەك‌و شیعە دێنەوە پێش‌و سەرنج بەلای خۆیدا رادەكێشنەوە.

 

هەرچەند هەرێم تا ئێستا هیچ تێڕوانینێكی ڕوونی دەربارەی ئایندەی پارێزگای نەینەوا نییە‌و هیچ لایەنێكیش پرۆژەو پێشنیازە راگەیەندراوەكانی هەرێمی لەم بارەیەوە بە هەند وەرنەگرتووە، بەڵام بەگەڕ خستنەوەی هەوڵەكان بۆ دابین كردنی تێڕوانینێكی ڕوون سەبارەت بەئایندەی نەینەوا و پێدانی دوورنمایەكی نەتەوەیی بەو هەوڵانە بۆ ئەوەی لەتێڕوانینی تەسكی حزبایەتی دوور بخرێنەوە، بایەخێكی تایبەتی هەیە.

 

لەم گۆشەنیگایەوە هێشتا كاتمان لەبەر دەست ماوە بۆ ئەوەی بەرنامەیەكی گشتگیرمان بۆ كەیسی ئێزدییەكان هەبێ‌. یەكەم هەنگاویش رووبەرووبونەوەی راستییەكانە. دەبێ‌ بە ڕوونی دان بەوەدا بنرێ‌ كە ئێزدییەكان دڵیان شكاوەو هەرگیز ئەوەیان لە هێزەكانمان چاوڕێ‌ نەدەكرد كە لەساڵی 2014دا، لەكاتی هێرشی داعش بۆ سەر شنگال، ئەركی خۆیان جێبەجێ‌ نەكەن، شارەكە بەجێ‌ بێڵن‌و ئێزدییەكان بۆ چارەنوسێكی نادیار بهێڵنەوە. رەنگە مەسەلەكە لەڕوی سوپاییەوە بەرگی كشانەوەیەكی تاكتیكی وەرگرێ‌، بەڵام ئێزدییەكان لە سۆنگەی ئەو نەهامەتییەی كەپاش كشانەوەكە بەسەریاندا هات، هەرگیز ناتوانن بە چاوێكی تر جگە لە چاوی سەرزەنشت كردن لێی بڕوانن. بمانەوێ‌‌و نەمانەوێ‌ ، نەهامەتییەكە بۆتە دیوارێكی بەرز لەنێوان ئێزدییەكان‌و كوردەكانی تر، بە ڕادەیەك كە گروپی وای لەناو ئێزدییەكان دروست كردووە نكوڵی لەكوردبونی خۆیان دەكەن‌و خۆیان لەكورد جیا دەكەنەوە.

هەرچەند ئەم مەسەلەیە ئێزدییەكان خۆیان بڕیاری لێ‌ دەدەن، بەڵام دەبێ‌ هەرێم لە ئێستاوە خۆی بۆ ئەم دیاردە تازەیە ئامادە بكات. مێژووی پەیوەندیی نێوان ئێزدییەكان‌و دەوروبەریان چەندین لاپەڕەی تێدایە كە بە لاپەڕەی پرشنگدار دانانرێن‌و پڕ مەینەتی‌و جینۆسایدن. ئەم بەشەی مێژوو خۆی لەخۆیدا گەورەترین پشتیوانییە بۆ لایەنگرانی جیاكردنەوەی ئێزدییەكان لەكورد. بەكردەوە، هەموو جینۆسایدەكانی دژ بە ئێزدییەكان، لەسەر دەستی سوننە رویان داوەو هاندەرەكەش تەنها توندڕەویی ئاینی بووە. توركە عوسمانییەكان‌و بنەماڵەی جەلیلییە حوكمڕانەكانی موسڵ دەستێكی باڵایان لە جینۆسایدكردنی ئێزدییەكاندا هەبووە، بەتایبەتی لە سەدەی نۆزدەهەم.

 

تا سەدەی هەڤدەهەم ناوچەی ئێزدی نشین زۆر لەوەی ئێستا فراوانتر بوو، بەڵام بەهۆی جینۆسایدو گۆڕینی زۆردارەكیی ئاینەوە ناوچە ئێزدی نشینەكان بچوك بوونەوە. مێژوو ساغی كردۆتەوە كە چەندین بەشی ناوچەكانی هەكاری‌و شەمزینان‌و تەواوی ناوچەكانی دهۆك‌و زاخۆ‌و زوممارو دەشتی سلیڤانی، ناوچەی ئێزدی نشین بوون‌و وردە وردە گۆڕانی ئیتنیكییان بەسەردا هاتووە. كوردی سوننە دەستی لەبچوك كردنەوەی ناوچەی ئێزدی نشیندا هەبووە، بەتایبەتی لەسەردەمی فەرمانڕەوایی میرنشینی سۆران لە سەدەی نۆزدەهەم. بەڵام دوو خاڵی گەش لە مێژووی كوردایەتیی ئێزدییەكاندا هەیە، یەكێكیان بەشداریی كارایانە لە شۆڕشی ئەیلول كە بەڵگەی ئاستی بەرزی كوردپەروەرییانەو ئەوی تر رۆڵی بەرچاویانە لە دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار لە ساڵی 1976 بە رابەرایەتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان كە ئێزدییەكان تێیدا لەو مەفرەزە سەرەتاییانە بەشدار بوون كە لەقامیشلۆوە بۆ بادینان دەنێردرانەوە، هەروەك یەكێ‌ لە گەورەترین هەرێمەكانی هێزی پێشمەرگە كە هەرێمی بادینانە، بەفەرماندەیی حسێن بابە شێخی ئێزدی بووە.

 

پاش مەینەتیی ئێزدییەكانی شنگال، ژمارەیەكی زۆری ئاوارەی ئێزدی ڕوویان لە هەرێمی كوردستان كرد. ئەوەندەش كە لە توانای حكومەتدا بووە خزمەتی ئاوارەكانی كردوە، بەڵام لەم مەسەلەیەدا ئێزدییەكان هیچ تاییەتمەندییەكیان نییە چونكە حكومەت وەك چۆن فریای ئاوارە ئێزدییەكان كەوتووە، فریای هەموو ئاوارە سوننەو مەسیحییەكانی موسڵیش كەوتووە. هەرچییەك بۆ ئێزدییەكانی شنگال بكرێ‌، مەینەتییەكەیان لەبیر ناباتەوە، بەڵام دەبێ‌ بە جۆرێك قەرەبوو بكرێنەوە كەدڵیان لەخۆیان دانەمێنێ‌‌و بتوانن لەسفرەوە دەست پێ‌ بكەنەوە. هەرێم لێپرسراوەتییەكی ئەخلاقیی بەرامبەر بە ئێزدییەكان لەسەر شانە، بۆیە بە هەر شێوەیەك بێ‌ دەبێ‌ پێداویستییەكانی نیشتەجێ‌ كردنەوەی ئێزدییەكان‌و ئاوەدان كردنەوەی شارەكەیان بۆ دابین بكرێ‌.

 

لەسەر ئاستێكی باڵاتریش شنگال، هاوشێوەی هەڵەبجە، شایستەی ئەوەیە كە بكرێ‌ بەپارێزگا. ئەگەر ئەوەش نەكرا، پشتگیری كردن لەپرۆژەی كردنی نەینەوا بە هەرێم، قەزاكان، لەوانە شنگال، بەشێوەیەكی ئۆتۆماتیكی دەكا بە پارێزگا. بژاردەیەكی تریش هەیە، ئەویش سوود وەرگرتنە لە مادەی 125ی دەستوری عیراق كە رێ‌ بە پێكهێنانی ناوچەی ئۆتۆنۆم بۆ ئێزدییەكان دەدا.

لەكۆتاییدا رەنگە ئێزدییەكان پێویستیان بەوە بێ‌ كە داوای لێبوردنیان لێ‌ بكرێ‌. ئەوەش مەسەلەیەكی ئەخلاقییەو دەشێ‌ ببێ‌ بە بنەمایەكی تازە بۆ دروست كردنەوەی پرد لەگەڵ ئێزدییەكان.