كۆماری دووەم لە توركیا

وتارەکان

كۆماری دووەم لە توركیا لەسەر دەستی ئەردۆغان دامەزرا. ئەم روداوە لەگەورەییدا هیچ جیاوازیی لەدامەزراندنی كۆماری یەكەم نیە كە ساڵی 1924 لەسەر دەستی مستەفا كەمال ئەتاتورك دامەزراوە. لێكچونی نێوان هەردوو روداو لەوە دایە كە هەردوو روداوەكە لە قۆناغێكی پڕ شەڕوشۆڕو گرژی ‌و وەرچەرخاندا هاتونەتە ئاراوە.

لەگەڵ دامەزراندنی كۆماری دووەمدا، كۆتایی بەو سیستمە پەرلەمانییە كۆمارییە هێنرا كە 95 ساڵە لە توركیا كاری پێ‌ دەكرێ‌ ‌و دەرگا واڵا بوو بۆ كاركردن بەسیستمی سەرۆكایەتی. جیاوازیی سیستمی سەرۆكایەتیی توركیا لە هەر سیستمێكی سەرۆكایەتیی پەیڕەوكراوی هەر وڵاتێكی تر لەوە دایە كە لە هیچ سیستمێكی سەرۆكایەتیی جیهاندا سەرۆك بە قەد سەرۆكی توركیا دەسەڵاتی نیە، بە ڕادەیەك كە سەرۆكایەتییەكەی توركیا بە دەسەڵاتێكی "نیمچە رەها" دەچوێندرێ‌. ئەمەش لێپرسراوەتیی سەر شانی سەرۆك زۆر قورس دەكا، زۆریش ماندوی دەكا.

سەرۆك لە توركیا بە تەنها سەرۆكی كۆمار نیە، بەڵكو سەرۆكی حزبی دەسەڵاتداریشە كە ئەمەش وا دەكا هەم لەروی دەستورییەوە سەرۆكی هەموو هاووڵاتییەكان بێ‌، هەم سەرۆكی ئەندامان ‌و كادیرانی حزبەكەی خۆیشی بێ‌. بەكردەوە، ئەم سیستمە لە پاڵ ئەوەی كە سەرۆك بە چارەسەركردنی كێشەكانی دەوڵەتەوە سەرقاڵ دەكا، واشی لێ‌ دەكا هەمیشە سەرقاڵی كاروباری حزبەكەی خۆیشی بێ‌.

كێشەی حزب خۆی لە خۆیدا كێشەیەكی گەورەیە. لە وردەكارییەكاندا سەركەوتنی ئەردۆغان بێگەرد نیە. لەلایەك، ئەردۆغان بە رێژەی 53%ی دەنگەكان هەڵبژاردنی بردۆتەوە، لەوە 11%ی دەنگی ئەندامان ‌و جەماوەری مەهەپەیە كە كاندیدی بۆ پۆستی سەرۆكایەتی نەبوەو سەرۆكەكەی، دەوڵەت باخچەلی، ئەندامانی حزبی راسپاردبوو دەنگ بە ئەردۆغان بدەن. لەلایەكی ترەوە، پارتی دادو پەرەپێدان بە بەراورد لەگەڵ هەڵبژاردنی پێشوو، دەنگی كەمی كردووە. لە هەڵبژاردنی پێشوودا پارتی دادو پەرەپێدان 49%ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە، لەكاتێكدا لە هەڵبژاردنی ئەم دواییەدا 42,5%ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە. ئەمەش ئەردۆغان دەخاتە ژێر كاریگەریی مەهەپەوە كە لە پەرلەماندا 49 كورسیی هەیە. بۆیە لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتودا، دەبێ‌ ئەردۆغان هەر بەردەوام بێ‌ لەسەر هاوپەیمانیی لەگەڵ مەهەپە. دەشێ‌ بەمجۆرە سەیری سیاسەتەكانی داهاتوی توركیا بكەین كە لێرە بە دواوە مەهەپە لە پشت پەردەوە رۆڵێكی كاریگەرتر لە داڕشتنی سیاسەتە ناوخۆیی ‌و دەرەكییەكانی توركیادا دەگێڕێ‌. لە ڕاستیدا لێرە بەدواوە ئەردۆغان دەكەوێتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی ئێجگار سەخت، چونكە ئەو لە گوتاری سیاسیی، لانی كەم لە سێ‌ ساڵی رابردوو، هەمیشە جەختی كردۆتە سەر ئەوەی كە توركیا پێویستی بە سەرۆكایەتییەكی بەهێزەو ئەزمونی حكومەتە فرە حزبییەكان ئەزمونێكی خراپ ‌و شكستخواردوو بووە، هەر وەك بانگەشەی بۆ ئەوەش كردبوو كە ناوەندێتیی دەسەڵات ‌و سەرۆكێكی دەستڕۆیشتوو لە چوارچێوەی سیستمی سەرۆكایەتیدا لێی رادەبینرێ‌ چارەسەری ریشەیی بۆ هەموو كێشەكانی توركیا بدۆزێتەوە. تا پێش هەڵبژاردن، ئەمە هەمووی لەتیۆری بەوەلاوە هیچی تر نەبوو. لێرە بەدواوە، دەبێ‌ بەكردەوە ئەوە بسەلمێنرێ‌ كە سیستمی سەرۆكایەتی لە توانای دایە چارەسەر بۆ هەموو كێشەكان بدۆزێتەوەو ئەوەش كە لەمەوبەر وتراوە كە گوایە سیستمی پەرلەمانی تەگەرەیەكی گەورەیە لەبەردەم پێشكەوتن ‌و پەرەسەندنی بێ‌ سنور، تەنها قسە نەبوە، بەڵكو راستی بووەو لەمەودواش بەكردەوە دەسەلمێنرێ‌.

هەر چەند ئەستەمە لە ئێستاوە بڕیار لەسەر ئەم مەسەلەیە بدرێ‌، بەڵام ئەوەش راستییە كە سیستمی سەرۆكایەتی هەر لەسەرەتاوە كۆدەنگیی لەسەر نەبوەو بەردەوامیش مشتومڕی ناوەتەوە. چارەنوسی ئەم سیستمە لەم هەلومەرجەی ئێستادا بەندە بە سەركەوتنی ئەردۆغان لە سەلماندنی باڵادەستیی دینامیكیای سیستمی سەرۆكایەتیدا. بەڵام لەبەر ئەوەی سیستمەكە تازەیەو هێشتا بنچینەكانی رەگیان دانەكوتاوە، ئایندەی كۆماری دووەم، لانی كەم تا چەند ساڵێك، هەر بە تەمومژی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی لەو گۆشە نیگایەوە كە یەكێ‌ لە شەش كاندیدەكەی سەرۆكایەتی لە گەرمەی بانگەشەی هەڵبژاردندا بەڵێنی دابوو كە ئەگەر سەركەوتن بەدەست بێنێ‌، سیستمی سەرۆكایەتی هەڵدەوەشێنێتەوەو توركیا دەگێڕێتەوە بۆ سەر سیستمی پەرلەمانی.

بە هەر حاڵ، توركیایەكی سەقامگیرو دۆستی دراوسێكانی، لە بەرژەوەندیی ناوچەكە دایە. مەسەلەی ئەوەش كە توركیا كار بە سیستمی پەرلەمانی دەكا یان سەرۆكایەتی، وەك مەسەلەیەكی ناوخۆیی دەمێنێتەوەو هاووڵاتییانی توركیا خۆیان بڕیاری لێ‌ دەدەن.