دەربارەی چاكسازیی سیستمی كۆتا

وتارەکان

مەسیحییەكان لەدۆخی ئێستای كۆتاكانیان ناڕازین. هەر ئەمەشە كە هانی داون خۆپیشاندانێكی گەورە لەبەردەم پەرلەمانی كوردستان رێكخەن‌ و پەیامەكەیان بەئاشكرا بگەیەنن. هەرچەند خۆپیشاندانەكە هی مەسیحییەكان بوو، بەڵام بەپێی لێدوانی لێپرسراوە توركمانەكان، پێدەچێ توركمانەكانیش لەدۆخی كۆتاكانیان ناڕازی بن.
ساڵی 1992 كورد سیستمی كۆتای بۆ ئەوە داهێنا تا مەسیحییەكان نوێنەرەكانی خۆیان بگەیەننە ناو پەرلەمان. پەیامەكەش ئەوە بوو كە كورد وەك گەلێكی چەوساوە، رێز لە مافی كەمینەكان دەگرێ‌و دان بە تایبەتمەندییەكانیاندا دەنێ. لەسەر ئەم بنچینەیە، سیستمی كۆتا داهات. مەبەست لە كۆتا ئەوە بوو كەمینەكان نوێنەری راستەقینەیان لە پەرلەمان هەبێ. لەراستیشدا ئەم مەسەلەیە لەساڵی 1992 دا زۆر بە رێكوپێكی بەڕێوە چوو. ئێستا پاش 26 ساڵ، دەردەكەوێ كە ئەم ئەزمونە پێویستی بە پێداچونەوەیە‌ و نەیتوانیوە مەبەستەكانی بەدی بێنێ.
دانانی كۆتا بۆ كەمینەكان لە كوردستان لەساڵی 1992، دووەم ئەزمونی كۆتایە لە مێژوی عیراقدا. لە ساڵی 1925 دا یاسای بنچینەیی عیراق (دەستور) لە ماددەی 37 دا جەختی كردە سەر ئەوەی كە دەبێ مەسیحی‌و جولەكە لە ئەنجومەنی نوێنەراندا نوێنەری خۆیان هەبێ. هەروەها یاسای 1924 ی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە ماددەی 6 دا ژمارەی كۆتای كورسیی كەمینەكانی بە 8 كورسی دیاری كردووە‌و ئەو 8 كورسییەی بەو جۆرە دابەش كردووە كە لە موسل 2 بۆ مەسیحییەكان‌و یەك بۆ جولەكە بێ، لە بەغدا یەك بۆ مەسیحییەكان‌و 2 بۆ جولەكە‌و لە بەسرە یەك بۆ مەسیحییەكان‌و یەك بۆ جولەكە.
لە ئەزمونی هەرێمی كوردستاندا ئەزمونی كۆتاكان نەیتوانیوە ئەزمونێكی سەركەوتوو بێ چونكە مەرجێكی سەرەكیی كۆتای دابین نەكردووە، ئەویش ئەوەیە كە دەبێ كەمینەكان خۆیان نوێنەری خۆیان هەڵبژێرن‌و دەبێ ئەو نوێنەرانە بەدەنگی كەمینەكان دەرچن بۆ ئەوەی ببن بە نوێنەری راستەقینەیان.
ئەوەی بەكردەوە لە كوردستان رویداوە، ئەوەیە كە نوێنەری كەمینەكان بە دەنگی زۆرینە دەردەچن نەك بە دەنگی كەمینە.
لە هەڵبژاردنی 2013 دا كەمترین دەنگ كە كاندیدەكانی كۆتاكان بەدەستیان هێناوە‌و پێی چونەتە ناو پەرلەمان 531 دەنگ ‌و 1093 دەنگ بووە. پەرلەمانتاربونی كەمینەكان بە دەنگێكی كەم، حزبە گەورەكانی زۆرینەی هانداوە حزب بەناوی كەمینەكانەوە دروست بكەن‌ و كار بۆ سەرخستنی نوێنەرەكانیان لە كۆتاكان بكەن. كارەكەش ئەركێكی زۆری ناوێ. دەشێ كاندیدەكە بە دەنگی هەزار ئەندامی حزبێكی دەستڕۆیشتوو دەرچێ. ئەمەش هیچ بەهایەكی بۆ كۆتاكان نەهێشتۆتەوە‌و وای كردووە كۆتاكان ژمارەیەكی زۆری نوێنەری ناڕاستەقینەی كەمینەكانی تێ بكەوێ.
دەستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانی كوردستان ئۆباڵی بەشێكی گیروگرفتەكەی لە ئەستۆ دایە، چونكە پرۆژەیەكی مەسیحییەكانی بۆ جیاكرنەوەی تۆماری دەنگدەرانیان رەت كردۆتەوە. لەراستیشدا جیاكردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی كۆتاكان كۆتایی بە مشتومڕەكە دێنێ، چونكە ئەوسا دەنگدەرانی زۆرینە ناتوانن دەنگ بە كۆتاكان بدەن.
لەژیانی سیاسیدا مەسەلەی كۆتاكان بەو چەشنەی كە ئەمڕ‌و لەهەرێم بەڕێوە دەچێ، رەنگدانەوەی خراپی لەسەر پەیوەندییە گشتییەكان هەبووە. لەلایەك، بە خراپی كاری كردۆتە سەر پەیوەندیی نێوان حزبەكان، ئەویش لەو روانگەیەوە كە حزبە دەستڕۆیشتووەكان كۆتاكانیان بۆ پتەوكردنی دەسەڵاتیان لەناو پەرلەمان قۆستۆتەوە. لەلایەكی ترەوە، كاری كردۆتە سەر پەیوەندیی برایانەی كورد‌و كەمینەكان‌و وێنەیەكی وای بۆ كۆتاكان كێشاوە كە پاشكۆی حزبە دەستڕۆیشتووەكانن‌و لە دەنگداندا هیچ رایەكی جیاوازیان لە رای حزبە دەستڕۆیشتووەكان نیە. خراپ بەكارهێنانی كۆتاكان لە ململانێی سیاسیدا، كاردانەوەی توندی لێ كەوتۆتەوە‌و گەیشتۆتە ئەو رادەیەی كە پرۆژە یاسا بۆ كەمكردنەوەی ژمارەی كورسیی كۆتاكان پێشكەش بە پەرلەمان بكرێ.
بەدڵنیاییەوە كەس بیر لە هەڵوەشاندنەوەی كۆتا ناكاتەوە. بەڵام دەبێ لە سێ گۆشە نیگاوە سەیری مەسەلەكە بكرێ. یەكەم، لە گۆشە نیگای ئەوەی كە لەڕاستیدا ژمارەی كورسیی كۆتاكان زۆرە‌و لە دیاری كردنیشدا پشت بەهیچ پێوەر‌و سەرژمێرێك نەبەستراوە. ئەوەی ئەمەش رون دەكاتەوە،ئەوەیە كە لەئێران جولەكە‌و زەردەشتییەكان هەر یەكەیان نوێنەرێكی هەیە، لەعیراقی سەردەمی پاشایەتیش بۆ سەرتاسەری عیراق ژمارەی كورسیی كۆتاكان تەنها 8 كورسی بووە. دووەم، مەرج نیە بۆ هەموو كەمینەیەك كۆتا هەبێ. سێیەم، دەبێ نوێنەرانی كەمینەكان نوێنەری راستەقینەی كەمینەكان بن‌و بەدەنگی ئەوان دەرچن نەك بەدەنگی حزبە دەستڕۆیشتووەكان.
بەردەوامبونی سیستمی كۆتا لەسەر ئەم ریتمەی ئێستا، لە بەرژەوەندیی گشتیدا نیە. ئەم سێكتەرە وەك زۆر سێكتەری تر پێویستی بە چاكسازییە. كەمینەكان مافی خۆیانە تۆماری دەنگدەرانی خۆیان هەبێ‌و لە پەرلەمان نوێنەری راستەقینەیان هەبێ. ئەركی زۆرینەش ئەوەیە كە رێز لەم ویستە بگرێ‌و دەست وەرنەداتە ناو كاروباری كەمینەكان، هەروەك بەرژەوەندیی دیموكراسیش لەوە دایە كە كەمینەكان نوێنەری كارا‌و راستەقینەیان لەناو پەرلەمان هەبێ.